Annalas 138 (2025)

Sin la pagina d’internet annalas.ch vegnan publitgadas per l’emprima giada quatter registraziuns rumantschas dal 1924 che Wilhelm Doegen, il manader da la partiziun sonora da la Biblioteca statala prussiana a Berlin, ha fatg a Turitg. Quest artitgel serva da publicaziun accumpagnanta e porscha in access tripel a questas registraziuns istoricas or da l’inventari da l’Archiv fonografic da l’Universitad da Turitg, preschentond mintgamai ina transposiziun en l’idiom dals pledaders (vallader, surmiran, sursilvan), ina translaziun tudestga ed ina transcripziun en l’alfabet fonetic internaziunal (IPA).

Quei artechel analisescha, tenor teoria linguistica fundamentala moderna, in aspect sintactic remarcabel, denton strusch descret dil romontsch. El sefocussescha sin sia cumparsa el sursilvan. La structura d’interess ei ina perifrasa che fa diever d’in verb auxiliar e da subordinaziun per transformar la valenza e l’implicaziun semantica da certas construcziuns. Ei resulta ina construcziun cun frasa nominala iniziala, che ha la rolla semantica d’in schinumnau experiencer, che fuss schiglioc in object oblic en ina construcziun da basa corrispundenta. La descripziun entscheiva cun in’analisa sintactica, continuescha cun il context semantic e terminescha cun ina cuorta investa cumparatistica. La finamira ei buca mo da descriver in fenomen marginal, mobein era d’accentuar il basegns da descriver lungatgs sco il romontsch sur las tradiziuns veglias dalla grammatica prescriptiva germanistica ni romanistica ora.

L’introducziun da la lingua da scrittira surregiunala rumantsch grischun sco lingua d’alfabetisaziun durant ils onns 2007 fin 2011 ha procurà per cuntraversas considerablas entaifer la populaziun rumantscha. L’extensiun dal champ d’applicaziun da questa lingua unifitgada ha chaschunà debattas vehementas en il discurs public ed era gì per consequenza la fundaziun da duas gruppas d’interess cun opiniuns divergentas. La finamira da questa retschertga è d’eruir quant enavant che las tenutas linguistic-ideologicas da las gruppas d’interess Pro idioms e Pro rumantsch vegnan reproducidas en expressiuns d’opiniun publicas da la cuminanza rumantscha. A maun d’ina analisa da concepziuns metalinguisticas en brevs da lectur:as duai vegnir intercurì co che tschertas concepziuns sa derasan en il discurs public.

Quest artitgel tracta la standardisaziun surregiunala dal rumantsch. La creaziun dal rumantsch grischun po valair sco cass exemplaric da la standardisaziun d’ina lingua minoritara. Sa basond sin litteratura sociolinguistica e davart la planisaziun linguistica vegn analisà pertge ch’in tal process po svegliar tantas cuntraversas e tensiuns. I sa mussa bain che la standardisaziun d’ina lingua na pertutga betg mo la planisaziun dal corpus e dal status, mabain era las ierarchias linguisticas e socialas sco era las ideologias linguisticas e tenutas da las persunas involvidas.

Tuns, suns e musica giovan üna rolla importanta i’l roman La müdada da Cla Biert. Il concept da l’intermedialità offra üna structura da basa per analisar las descripziuns musicalas chi chattan lur culminaziun i’l chapitel Il bal da gala, na l’ultim in ün’avicinaziun a la tecnica narrativa dal stream of consciousness. Intant cha relaziuns tanter musica e litteratura sun teoreticamaing bain examinadas, es l’expansiun da quista perscrutaziun interdisciplinara sün tuot ils fenomens acustics main avanzada. Il term principal, introdüt illa musicologia da R. Murray Schafer, es il soundscape. Quist concept, cun categorias sco «signal» e «keynote», renda pussibla ün’analisa sistematica da fenomens acustics in La müdada. La manifestaziun centrala da quistas duos funcziuns i’l roman sun ils tuns dals sains e da l’En.

Quist artichel examinescha co cha litteratura rumantscha s’occupa da l’antropocen. A man da lectüras da poesias e da texts cuorts dad auturas ed auturs rumantschs vegnan analisats temas ecologics, socials ed etics. La lavur tratta narrativs centrals da l’antropocen, voul dir interdependenza, catastrofa e transfuormaziun. Ella muossa co cha la litteratura metta in dumonda il dualissem uman-natüra, attribuischa agencialità ad instanzas na-umanas e co ch’ella pussibiltescha visiuns distopias ed utopias. I vain muossà cha texts, scha cuorts o lungs, sun ün instrumaint important per reponderar l’influenza dals umans sülla terra.

Buna litteratura per giuvenils nu surdumanda ne suotdumanda a si:as lectu:ras, dimpersè chatta ün access al muond reel dals giuvenils ed es adatteda a lur cumpetenzas da lectüra. Per cha scolar:as possan avair access a quists texts drouvan el:las cumpetenzas litteraras chi stöglian gnir instruidas a scoula. Scha que vain neglet as saintan ils giuvenils svelt surdumandos, que chi resulta in experienzas negativas e maina ad ün autoconcept da lectüra fich debel. L’artichel resümescha criteris per la tscherna da texts adattos e discuta aspets importants da l’instrucziun litterara sül s-chelin ot, per cha la motivaziun e la cumpetenza da lectüra possan gnir rinfurzedas a lungia vista.

L’antologia Amur. Poesias 1648–2025 preschainta üna sesauntina da poesias tematicas fich differentas in lur fuormas, scrittas da duonnas e dad homens rumauntschs our da las diversas valledas grischunas. Ma il tema da l’amur cuntegna ün vast ventagl da sentimaints chi collian ils texts traunter pêr. El rapreschainta ün fil cotschen tres l’istorgia da litteratura rumauntscha chi muossa taunt tradiziuns poeticas e socielas differentas scu la tendenza persistenta a l’idealisaziun da l’amur. La reediziun contemporauna in ün context insolit ed ün pô experimentel iglüminescha da nouv poesias our da temps divers e lur autur:as.

Il project da perscrutaziun «Dunnas en la cultura musicala dal Grischun», sustegnì da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna (icg), porscha in’emprima invista en il mund musical da las dunnas en il Grischun. Resguardond ils discurs actuals davart musica e gender dumonda el suenter lur funcziun e lur influenza en l’istorgia da musica a partir dal 18avel tschientaner e suenter lur contribuziun en la scena da musica d’ozendi. En il focus stattan biografias da singulas musicistas professiunalas, ma era la realitad socioculturala per dunnas engaschadas musicalmain, ils spazis ed ils lieus per lur agir musicultural. Il project vul serrar tant sco pussaivel la gronda largia da savida e da perscrutaziun e metter ina basa per ulteriuras retschertgas en il champ da musica e gender en il Grischun.